تبلیغات
خطه ی سرسبز گیلان رانکوه (املش) - ییلاقات باستانی املش
شنبه 12 تیر 1389

ییلاقات باستانی املش

   گردآوری از: Hamidreza Sh    مطلب از طبقه:گیلان شناسی ،املش ،

ییلاقات باستانی املش

*اُمام

ییلاقات املش از نظر چشم اندازهای اكولوژیكی و هم از نظر یادمانهای تاریخی و فرهنگی دارای اهمیت زیادی است . راه اصلی این ییلاقات از مسیر راه كاروانروی شاه عباسی (املش- قزوین) می گذرد. در فاصله چهل و پنج كیلومتری این راه تاریخی كه از میان جنگهای انبوه و پر باران ناحیه املش می گذرد، دهستان امام واقع گردیده است.دهكده تاریخی امام با انبوهی از زیبائیهای طبیعی و فرهنگی در میان باغات گردو و فندق احاطه شده است. بخشی از زیبائیهای امام در نظمی است كه مردم هوشمند محلی سابقاً در طبیعت آن ایجاد كرده اند . پوشش سفالین یا لته پوشان بامها، نشانی از نظم وتلاش مردم در پیرامون زندگی آنهاست ، سقفهای لته پوش خانه های ییلاقی امام كه با سنگهای رودخانه ای و خشت پخته محكم می شوند،همراه با دربها و پنجره های و تكائل تلارها (نرده های ایوان ) با مجموعه انسانهایی كه در امام زندگی می كنند همگی تجلی مهر و صفا هستند.

سرزمین باستانی امام كه روزگاری قلب تپنده املش بود، امروزه به دلیل متروك شدن راه كاروانروی شاه عباسی در انزوای جغرافیائی قرار گرفته و تا حد زیادی از تحولات زمانه به دور مانده است . شاید هم اهمیت امروزی آن بعنوان یك دهكده ییلاقی با فرهنگ سنتی در حفظ ارزشها و اصالت های نیاكان اغلب مردم املش باشد. افراد محلی این دهكده كه در املش ( مركز شهرستان ) سكونت دارند به دلیل علایق خاصی ارتباط مستمری با امام داشته و تابستان خود را به همراه خانواده در این ییلاق خوش آب و هوا می گذارنند. در این چند سال اخیر كه شرایط آب و هوائی گیلان اندكی تغییر یافته و دارای تابستانهای گرم و شرجه آلود می باشد، شهروندان املشی برای آرامش بیشتر به امام پناه می برند و پیداست احداث  ویلا در این دهكده زیبا شتاب بیشتری گرفته است بطوریكه با ساخت و ساز جدید معماری سنتی امام دچار دگرگونی شده است.

یكی از آثار تاریخی دهكده امام برج ( میل ) آن می باشد. در این باره رابینو گیلان شناس انگلیسی می نویس:"امام= در موقع عبور از رشته سبوچال كه به املش می رسد واقع شده است . این ناحیه در دره كوچكی كه سفید چشمه در طول آن جاری است قرار دارد.خانه های امام اكثراً دارای بامهای سفالی و چوبی ( لته پوش) است كه در میان درختان پنهان شده است گفته می شود كه فاصله آن تا سمام نیم فرسنگ و تا اسپلی دو و نیم فرسنگ است . سید كمال الدین مرعشی مازندرانی در امام مدفون می باشد. در شمال شرقی امام خوش خانی قرار دارد كه در پایین آن محلی به نام كوه خونش با میدانی وسیع به نام ملك كشته گاه وجود دارد. در پایین امام روی تپه ای برجی افراشته شده كه آنرا میل امام می گویند. عمارت بزرگی در این ناحیه وجود دارد كه متعلق به میرزا یحیی خان صوفی املشی است، بالای میل امام محلی است به نام عروس چشمه كه در اطراف آن مجسمه هائی دیده می شود."

در فرهنگ جغرافیائی ایران مطالب زیر در باره این برج تاریخی ( میل ) نوشته شده است : " از آثار ابنیه قدیم برجی در 500 متری شمال خاوری قصبه روی تپه ای به نام صوما سره امام كه ارتفاع آن در حدود 7 متر است و بقایای ابنیه قدیمی از قبیل آجر و سفال و غیره ، در گذشته قبوری شبیه قبور زرتشتیان مشاهده شده است .احتمال می دهند كه این برج آتشكده بود است. و ممكن است این برج از برجهای خبری باشد كه در اكثر نقاط حساس كشور مشاهده می شود. آنچه از این میل برجای مانده بدین شرح است. در مشرق دهكده امام در فاصله ای كه به خط مستقیم ، در حدود 500 متر برفراز قله ای سنگی و خاكی میله ای از سنگ نتراشیده و گچ بنا شده است . شكل این میل استوانه ای است كه كمی روی در مخروط دارد. بلندی این میله 660 سانتی متر و محیط دایره خارج ، از یك متری زمین 14/20 متر و قطر دیوار از همین ارتفاع ، 140 سانتی متر  و در بالای بنا 114 سانتی متر و قطر دایره داخل از یك متری زمین ، 155 سانتی متر است . در داخل ،  در ارتفاع 190سانتی متری زمین تیرهائی موازی كف بنا كاركرده بودند كه فعلاض یكی از از آنها باقی است . قطر این تیر 12 سانتی متر بود. جای مابقی تیرها نیز معلوم است . طاق دوم قرار داشت . احتمال می رود كه سر برج جمع می شده و آب روی آن یكسره از روی بدنة خارجی را با گچ غربالی و درشت تر سفید كرده بوده اند تا از دور نمایان باشد . این برج را باید جزء برجهای راهنما دانست."

امروزه بعلت تغییرات جوی و حفاریهای غیر مجاز در اطراف میل ، قسمت اعظم برج تخریب گردیده و سالها مسؤلان محلی بی تفاوت از تخریب این بنای تاریخی از كنارش می گذرند!

 

*سمام

سمام دهستانی است كوهستانی از شهرستان املش ، كنار دره ای عمیق قرار گرفته كه آب چشمه ساران آن با مناظر دل انگیز به باباجان دره جاری شده و به "چاك رود" می پیوندد. در سوی دیگر باباجان دره محلی به نام "سرتربت" قرار دارد كه مدفن سلطان محمد كاركیا و سلطان علی میرزا و پری سلطان و حسنی است كه از خاندان كیائیان لاهیجان بوده اند. در حاشیه مزارهای مذكور ساختمانهایی احداث شده كه گویا مسكن متولیان آن بقعه بوده كه امروزه فرو ریخته ولی سنگ قبرها از قرن نهم هجری و پس از آن تاكنون بر جا ست.

شادروان جهانگیر سرتیپ پور در كتاب نامها و نامداران گیلان در باره سمام می نویسد:"سمام منطقه ای است با مراتع وسیع كه گالش های ناحیه املش هر ساله گله ها ی خود را به مراتع مزبور هدایت كرده و با احداث قرارگاههای متعدد مدتی از سال را درآن منطقه می گذارنند. سمام بر سر نزدیكترین راه كاروانروی شرق گیلان ( املش – قزوین) قرار دارد. این دهكده باستانی ، یكی از مناطق مورد توجه سادات كیا بوده و مقر تابستانی آنان و همچنین مدفن بعضی از بزرگان خاندان كیائی هنوز در نواحی مختلفه این منطقه دیده می شود كه سابقاً معمور و دارای اوقف و متولی وقف بوده است كه امروزه از املاك وقف شده چیزی برای اجرای وقف باقی نمانده و به مالكیت خصوصی افراد محلی در آمده است. مضمون وقف نامه حكایت از آن داشته كه دهكده های تمیجان ، كیاكلایه و قسمتی از زربیجار (  نقره بیجار ) و اعیاناتی در رودسر و لنگرود و لاهیجان جهت وقف و نگهداری مزارهای بعضی از كیائیان بوده است."

رابینو كاردار انگلیسی در اثر خود به نام ولایات دارالمرز گیلان می نویسد:" سلسله كیائی لاهیجان دو مركز ییلاقی در جنوب املش داشتند یكی لوسین (= درگاه) نزدیك جوركلایه اشكور و دیگری سمام در پنج كیلو متری دهكده امام." رابینو به نقل از سید ظهیرالدین مرعشی مازندرانی ، در باره آبادانی سمام چنین می نویسد: سید محمد كیا در سالهای 817 و 818 بنیاد عمارت دیلمنستان كردند و در ناحیه شهرك ، به موضعی كه مشهور است به سمام ، استاد اجل پیر علی بنا را به سر كار داشته ، قلعه مرغوبی از خشت پخته بفرمودند ساخت و اصطبل های اسبان و ایوان خانه ها به انتها رسانیدند..آنچه از ضروریات بود، از هرنوع عمارت جهت ملازمان و نوكران و سپهسالاران گیل و دیلم تمام فرمودند كرد و آن مقام را تخت ییلاق خود گردانیدند."

رابینو در ادامه مشاهدات خود ازسمام اظهار می دارد:" دهكده كوچكی است در نیم فرسخی مشرق امام و در دامنه غربی كوهی قرار دارد. آب شهر سمام به دره عمیق در مغرب این محل روان شده و سپس به چاك رود متصل می شود."

محل اصلی قصر ییلاقی شهر سمام و آنچه از آن بجا مانده است ، قصر شهر سمام سمت چپ و آستانه سرتربت سمت راست رودخانه بر بالای بلندی ساخته شده اند. در محل شهر سمام آثار خرابة زیادی امروزه دیده می شود . پاره های آجر و سفال شكسته ، در این دامنه كه شیب آن به طرف دهكده باباجان دره است ، فراوان است. آثار باروئی مربع مستطیل شكل كه روزی حصار و باروی این قصر بوده است ، نمایان است . آثار استخر و منبع آب آن نیز باقی است و مسیر گنگ ها (= تنبوشه ها) نیز روشن است كه آب را از زیر اربوداردشت به كاخ برده بودند. محلی نیز به شكل حمام بود كه بسیار ویران و فرسوده شده است.

در سالهای اخیر دهها حفاری غیر مجاز توسط قاقچیان عتیقه در اطراف شهرسمام (شارسمام) صورت گرفته و از دل خاك این دهكده تاریخی مقداری اشیاء قدیمی بیرون كشیده شده است.

* تماجان

مناطق ییلاقی املش از نظر قدمت تاریخی و دارابودن میراث فرهنگی جزو مناطق با اهمیت كشور بشمار می آیند. بطوریكه در دهه های اخیر پای چندین  محقق و باستان شناس ایرانی و خارجی به این نواحی كشیده شده است . دكتر حبیب اله صمدی باستان شناس در مقاله ای تحت عنوان حفریات گرمابك و تماجان می نویسد:" تماجان كوهی است در مجاورت دهكده تاریخی امام از توابع املش در جنوب آن ، در كمرش وشیب این كوه گورستان باستانی وسیع و پراكنده ای از اوایل عصر آهن قرار گرفته است . وی در مورد این كاوش نیز می نویسد:"... در تماجان دفن مردگان تابع قاعده كلی نیست به این جهت بارها مشاهده شده در یك قبر چند مرده خوابانده شده است ، ثانیاً از ابزار جنگی كه با مرده دفن نموده اند در می یابیم كه بطور كلی تماجانی ها در گذشته های دور مردم قوی پنجه و جنگجوئی بوده اند. از لحاظ ظروف كه مشابه با نقاط دیگر است این موضوع را اثبات می كند كه تماجانی ها با مردم سیلك كاشان و تالش در ارتباط بوده اند. مورگان كه در تالش در مجاورت غرب سرزمین املش حفاری كرده است  معتقد بود كه مردم عصر مفرغ ، از نژادی كه از آهن استفاده می كردند و ما از نمونه های آن بسیار زیاد بدست آورددیم، شكست خوردند واغلب اشیاء قیمتی نصیب این نژاد (مردمان عصر آهن) گردید."

بر اساس مشاهدات و كسب اطلاعات نامحسوس نگارننده ، از سال 58 بیشترین حفاری غیر مجاز در مناطق ییلاقی املش در محدوده قیس آباد= غیاث آباد( گورستان باستانی در ضلع جنوبی دهكده مربو) و حوالی تماجان صورت گرفته است متأسفانه حفاری توسط افراد بومی (ییلاقی) و با هدایت قاچاق كنندگان عتیقه و زرگرنماها از شهرهای قزوین ، كرمانشاه ، تهران ، شیراز ،مشهد و اقصی نقاط كشور به این دهكده های ییلاقی سرازیر می شوند صورت گرفته و می گیرد و تاكنون در بین اشیاء كشف شده از دست قاچاق چیان تعدادی مجسمه ، كوزه و ابزار فلزی نیز در مجموعه تاریخی كلات نادری مشهد، موزه های تهران ، ارومیه و... نگهداری می شود و قسمت اعظم اشیاء مشكوفه در سالهای گذشته در سطح ایران و جهان معامله گردیده است.. جا دارد متولیان میراث فرهنگی حسیاسیت بیشتری به دهكده های باستانی املش نشان داده وآن مناطق را حفاظت شده اعلام نمایند.

 

 سرتربت

سرتربت مدفن چهار تن از سلاطین كیائی و دو تن از منسوبان آنهاست . ظهیرالدین مرعشی مازندرانی و مهدوی لاهیجی در آثار خود به سرتربت اشاره كرده اند:" بنا روی هم شامل دو اتاق از سنگ و گچ است كه از یكی بعنوان زائرسرا و از دیگری بعنوان مسجد استفاده می شود . حیاط كوچك بقعه كه با سنگ محصور شده بدون سقف و سر پناه می باشد. ( گالشها و دهقانان ییلاقی معتقدند:هیچ سقفی بر بقعه پایدار نمی ماند و هر بار تصمیم گرفته شد بمنظور مرمت و بازسازی، سقفی بر بقعه احداث نمایند ، كمتر از یك هفته ، باد سقف آنرا از جا می پراكند.!!)

سرتربت شش مزار را در بر گرفته است. چهار مزار دارای سنگ قبر مكتوب و دومزار دیگر بدون سنگ قبر است. چهارتن عبارتند از: سلطان محمد كیا متوفی 883 ه.ق، پسر او سلطان میرزاعلی مقتول به سال 912 ه.ق . دختر سلطان محمد موسوم به پری سلطان متوفی 908 ه.ق و زنی دیگر به نام حسنی متوفی 902 ه.ق. بر سینه دیوار بنا وقف نامه ای از سنگ مرمر نصب است كه نشان می دهد بنا به امر میرزاعلی كیا ، سلطان مقتدر گیلان به عنوان آرامگاه خانوادگی آل كیا ساخته شده و موقوفات زیادی در گوشه و كنار شرق گیلان از جمله ده باب از مغازه های بازار قدیمی لاهیجان ، مزارع برنج زربیجار (نقره بیجار) و چندین فقره املاك و اعیانات برای آن تدارك دیده شده است